Zimowe niebo - najdłuższe noce i najjaśniejsze obiekty

Zima wynagradza niską temperaturę niezwykle dobrym niebem.
 
W żadnym innym sezonie nie mamy jednocześnie tylu jasnych, efektownych obiektów:
 
• Wielka Mgławica w Orionie,
• Plejady,
• Hiady,
• M1,
• M35,
• M36, M37 i M38,
• Rozeta,
• M41.
 
To najlepszy sezon dla początkującego obserwatora, ponieważ wiele celów dobrze znosi nawet umiarkowane zaświetlenie.

M45 M1 M42 M35

Zdjęcia z katalogu Messiera. W okularze obiekty są zwykle szare i mniej szczegółowe niż na fotografii.

Długość zimowej nocy

Orientacyjnie dla środkowej Polski około 52°N:

Praktyczne godziny

W grudniu można rozpocząć poważną obserwację już około 17:30-18:00 i kontynuować ją do rana.
 
W styczniu i lutym wieczór nadal zaczyna się bardzo wcześnie, co czyni zimę idealną dla osób, które nie chcą czekać do północy na ciemne niebo.

Zimne powietrze potrafi być bardzo przejrzyste

Po przejściu zimnego, suchego frontu zimowe niebo może mieć znakomitą przejrzystość.
 
Problemy to:
 
• wilgoć i szron,
• gwałtowne chłodzenie optyki,
• turbulencja w niewychłodzonym teleskopie,
• para wodna z oddechu na okularze.

Wychłodzenie teleskopu

Duże lustro wyniesione z ciepłego domu tworzy własne prądy konwekcyjne. Zanim będzie pracować pełną rozdzielczością, powinno zbliżyć się temperaturą do otoczenia.
 
Zobacz: chłodzenie teleskopu.

Grudzień - Plejady, Byk, Woźnica i Orion

Na początku wieczoru wysoko są już Plejady i Woźnica, a Orion wschodzi szybko i z każdą godziną staje się coraz lepiej położony.

M45 - Plejady

Jeden z najpiękniejszych obiektów całego nieba.
 
Najlepiej wygląda:
 
• gołym okiem,
• w lornetce 7×35, 8×42, 10×50,
• w małym refraktorze z szerokim polem.
 
Teleskop o dużej ogniskowej często pokazuje tylko fragment gromady.

M45 Plejady. Archiwalne zdjęcie z katalogu Messiera - w lornetce gromada wygląda inaczej, ale jest równie efektowna.

Mgławica Merope - trudne wyzwanie

Na fotografiach Plejady otacza efektowna mgławica refleksyjna.
 
Wizualne zobaczenie jej części wymaga:
 
• bardzo ciemnego, przejrzystego nieba,
• czystej optyki,
• doświadczenia.
 
Filtr UHC/OIII nie pomaga, ponieważ jest to mgławica refleksyjna, a nie emisyjna.

Hiady

Rozległa gromada tworząca literę V w Byku.
 
To obiekt dla gołego oka i lornetki. Aldebaran leży na jej tle, ale nie należy fizycznie do gromady.

M1 - Mgławica Krab

Pozostałość po supernowej obserwowanej w 1054 roku.
 
W małym teleskopie wygląda jak delikatna owalna mgiełka. W 150-250 mm jest wyraźniejsza, ale subtelna.
 
To świetna lekcja różnicy pomiędzy fotografią a obserwacją wzrokową.

M36, M37 i M38

Trzy jasne gromady Woźnicy można zobaczyć podczas jednej krótkiej sesji.
 
M37 jest szczególnie bogata i piękna przy 50-100×.

M42 - Wielka Mgławica w Orionie

Najważniejszy zimowy obiekt mgławicowy.
 
Pod ciemnym niebem jest widoczny gołym okiem jako nieostry punkt w Mieczu Oriona.
 
• lornetka - jasna mgiełka,
• 70-100 mm - wyraźne skrzydła i Trapez,
• 150-200 mm - bogata struktura,
• 250 mm+ - subtelne pasma, łuki i coraz więcej struktury.

M42. Archiwalna ilustracja NASA - w teleskopie mgławica jest jasna, ale zwykle bez fotograficznych kolorów.

Trapez w M42

Cztery podstawowe składniki są łatwe w małym teleskopie.
 
Dodatkowe składniki E i F są znacznie trudniejsze i wymagają dobrej optyki, seeingu oraz odpowiedniego powiększenia.

Filtr UHC i OIII na M42

UHC zwykle daje bardzo naturalny wzrost kontrastu i pokazuje rozległe skrzydła.
 
OIII może mocniej przyciemnić gwiazdy i część mgławicy, ale ujawnić inne kontrastowe struktury.
 
Warto porównać:
 
bez filtra → UHC → OIII.

M43

Tuż obok M42 znajduje się osobny obszar mgławicowy M43, oddzielony ciemnym pasmem pyłu.
 
W większym teleskopie jest łatwym dodatkiem do obserwacji całego kompleksu.

M78

Mgławica refleksyjna w Orionie.
 
Znacznie trudniejsza niż M42. Wygląda jak delikatna mgiełka wokół dwóch gwiazd.
 
Filtry UHC/OIII nie są tu rozwiązaniem - najważniejsze jest ciemne niebo.

Płomień NGC 2024

Mgławica w pobliżu Alnitaka.
 
Jasna gwiazda bardzo utrudnia obserwację. Przy ciemnym niebie i odpowiednim polu w 150-250 mm można zobaczyć rozległe pojaśnienie przecięte ciemnymi pasmami.

Koński Łeb - Barnard 33

To obiekt znany z fotografii, ale wizualnie bardzo trudny.
 
Nie jest jasną mgławicą, lecz ciemnym obłokiem widocznym na tle IC 434.
 
Pomaga filtr H-beta, duża źrenica wyjściowa, ciemne niebo i doświadczenie.
 
Nie należy traktować Końskiego Łba jako typowego celu dla początkującego.

Rozeta - NGC 2237/2244

W Jednorożcu leży ogromny kompleks mgławicowy z centralną gromadą NGC 2244.
 
Gromada jest łatwa. Sama mgławica jest znacznie większa i najlepiej wygląda:
 
• pod ciemnym niebem,
• w szerokim polu,
• z UHC lub OIII.

Geminidy - około 13-14 grudnia

Jeden z najsilniejszych i najbardziej niezawodnych rojów meteorów.
 
Typowy ZHR może sięgać około 120-150.
 
Ogromna zaleta:
 
radiant w Bliźniętach jest dobrze położony już przed północą.
 
Nie trzeba czekać do 3 rano, aby zobaczyć sensowną aktywność.

Ursydy - około 21-23 grudnia

Mniejszy rój północnego nieba, zwykle około kilku-kilkunastu meteorów na godzinę w idealnych warunkach.
 
Radiant w Małej Niedźwiedzicy jest dla Polski bardzo dogodny i pozostaje wysoko.

Styczeń - Orion w najlepszym położeniu

W styczniu zimowe gwiazdozbiory dominują przez znaczną część nocy.
 
M42, M1, M35 i gromady Woźnicy znajdują się wysoko w dogodnych godzinach wieczornych.

M35

Duża gromada w Bliźniętach.
 
W lornetce jest łatwa, a w teleskopie 100-150 mm rozdziela się na bogate pole gwiazd.
 
W większym instrumencie pod ciemnym niebem warto szukać sąsiedniej NGC 2158.

M41

Duża gromada otwarta w Wielkim Psie, poniżej Syriusza.
 
Z Polski jest nisko, dlatego potrzebuje odsłoniętego południa.
 
Najlepiej wygląda w lornetce lub małym teleskopie z szerokim polem.

M46 i M47

Dwie gromady w Rufie, również nisko nad południowym horyzontem.
 
M47 jest jasna i luźna. M46 jest bogatsza w słabsze gwiazdy.
 
W polu M46 znajduje się mgławica planetarna NGC 2438 - ciekawy obiekt dla większego teleskopu.

NGC 2392 w Bliźniętach

Jasna, mała mgławica planetarna.
 
Przy małym powiększeniu wygląda niemal jak gwiazda. 100-200× ujawnia małą tarczkę, a większe teleskopy pokazują złożoną strukturę.

Kwadrantydy - około 3-4 stycznia

Jeden z trzech najsilniejszych regularnych rojów roku obok Perseidów i Geminidów.
 
Teoretyczny ZHR może przekraczać 100.
 
Maksimum jest jednak:
 
• stosunkowo wąskie,
• trudniejsze do trafienia niż szerokie maksimum Geminidów.
 
Radiant leży w północnej części nieba i z Polski ma bardzo dobre położenie przed świtem.

Luty - zimowe klasyki i pierwsze sygnały wiosny

Na początku wieczoru Orion, Byk i Woźnica nadal są znakomite.
 
Później coraz wyżej wschodzą Rak, Lew, Wielka Niedźwiedzica i pierwsze wiosenne galaktyki.

M44 - Żłóbek

W lutym jest już bardzo dobrze położony późnym wieczorem.
 
To jeden z najlepszych obiektów lornetkowych całego roku.

M67

Stara gromada otwarta w Raku.
 
Jest znacznie subtelniejsza od M44. Teleskop 100-150 mm zaczyna rozdzielać ją na wiele drobnych gwiazd.

M81 i M82 wracają

W drugiej części lutowej nocy para galaktyk w Wielkiej Niedźwiedzicy jest już wysoko.
 
To pierwszy wyraźny sygnał nadchodzącego sezonu galaktyk.

Tryplet Lwa - późna noc

Pod koniec lutego M65, M66 i NGC 3628 można obserwować coraz wcześniej.
 
Jeżeli noc jest przejrzysta, warto zakończyć zimową sesję właśnie galaktykami.

Luty nie ma wielkiego regularnego roju meteorów

W przeciwieństwie do grudnia i stycznia luty nie oferuje jednego silnego, regularnego roju wizualnego porównywalnego z Geminidami lub Kwadrantydami.
 
Dominują meteory sporadyczne i słabe strumienie.

Filtry zimą

UHC - M42, Rozeta, część mgławic emisyjnych.
OIII - mgławice planetarne, struktury M42, Rozeta.
H-beta - specjalistycznie m.in. IC 434 / Koński Łeb i wybrane mgławice emisyjne.
 
Do Plejad, Hiad i galaktyk wąskie filtry nie pomagają.
 
Zobacz: filtry astronomiczne.

Jaki sprzęt zimą?

Plan obserwacyjny - grudzień

Początkujący: Plejady → Hiady → M37 → M42.
Średniozaawansowany: M1 → M35 → Rozeta → M78.
Zaawansowany: Płomień → Koński Łeb z H-beta → słabe mgławice Oriona.

Plan obserwacyjny - styczeń

Początkujący: M42 → M35 → M36/M37/M38 → M41.
Średniozaawansowany: M46/M47 → NGC 2392 → Rozeta → M1.
Zaawansowany: NGC 2158, NGC 2438, trudne mgławice refleksyjne i emisyjne Jednorożca.

Plan obserwacyjny - luty

Początkujący: M42 → M44 → M67 → M81/M82 później.
Średniozaawansowany: M1 → NGC 2392 → M81/M82 → Tryplet Lwa.
Zaawansowany: słabe galaktyki Wielkiej Niedźwiedzicy i Lwa jako wejście w wiosenny sezon.

Najważniejsza strategia zimy

Zimą warto obserwować warstwami:
 
1. gołe oko i lornetka - ogromne gromady i układ gwiazdozbiorów,
2. małe powiększenie - M42, Rozeta, M35,
3. średnie i duże powiększenie - Trapez, mgławice planetarne, gęste gromady.
 
Największe powiększenie nie jest punktem startowym. Najpierw znajdź obiekt i zobacz jego pełny kontekst.

Opisy i zdjęcia obiektów Messiera: Katalog Messiera. Mapki do odnajdywania: jak znaleźć mgławice. Cele poza katalogiem: Nie tylko Messier - 50 obiektów. Gwiazdozbiory i wzory: lista gwiazdozbiorów, asteryzmy.

Pozostałe sezony

Po zimie: Niebo wiosną - galaktyki.
Niebo latem - Droga Mleczna i mgławice.
Niebo jesienią - Andromeda, Perseusz i długie noce.