Letnie niebo - Droga Mleczna, mgławice i gromady

Lato jest najbardziej widowiskowym sezonem dla obserwatora Drogi Mlecznej.
 
Wysoko nad Polską przechodzą:
 
• Łabędź,
• Lutnia,
• Orzeł,
• Herkules,
 
a nisko na południu otwiera się bogaty rejon Strzelca i Tarczy.
 
To sezon:
 
mgławic emisyjnych, planetarnych, gromad kulistych, gromad otwartych i najjaśniejszej części Drogi Mlecznej.

M13 M57 M8 M27

Zdjęcia z katalogu Messiera. W okularze obiekty są zwykle szare i mniej szczegółowe niż na fotografii.

Największy problem lata w Polsce: brak pełnej ciemności

W okolicach przesilenia letniego w środkowej i północnej Polsce Słońce nie schodzi nocą 18° pod horyzont.
 
Oznacza to brak pełnej nocy astronomicznej, mimo że dla oka noc może wydawać się ciemna.
 
Najgorzej mają obserwatorzy na północy kraju, najlepiej - na południu.

Praktyczne godziny

• czerwiec - najsłabsze obiekty próbujemy obserwować mniej więcej między 23:30 a 2:00,
• lipiec - podobnie na początku, ale pod koniec miesiąca okno ciemniejszego nieba wyraźnie się wydłuża,
• sierpień - około 22:30-3:00/3:30 warunki są już bardzo dobre, zależnie od daty i miejsca.

Latem przejrzystość jest zmienna

Ciepłe powietrze może zawierać dużo:
 
• wilgoci,
• pyłu,
• aerozoli.
 
Po przejściu chłodnego frontu letnia noc potrafi jednak mieć znakomitą przejrzystość. To właśnie takie noce są najlepsze do nisko położonych obiektów Strzelca.

Czerwiec - Herkules, Lutnia i pierwsza letnia Droga Mleczna

W pierwszej części nocy nadal można obserwować wiosenne galaktyki, ale dominację stopniowo przejmują gromady kuliste i obiekty Lutni oraz Łabędzia.

M13 - Wielka Gromada w Herkulesie

To podstawowy czerwcowy cel.
 
• lornetka 10×50 - mała okrągła plamka,
• 100 mm - jasne, ziarniste centrum,
• 150-200 mm - wiele pojedynczych gwiazd,
• 250 mm+ - bardzo bogata struktura.

M13 w Herkulesie. Archiwalna ilustracja NASA.

M92

Druga jasna gromada kulista Herkulesa. Jest mniejsza i bardziej skondensowana niż M13, ale zasługuje na osobną obserwację.

M5

W Wężu, nieco niżej na południu, znajduje się jedna z najpiękniejszych gromad kulistych dostępnych z Polski.
 
W 150-250 mm zewnętrzne partie rozdzielają się na bardzo liczne gwiazdy.

M57 - Mgławica Pierścień

Leży w Lutni pomiędzy β i γ Lyrae.
 
To jedna z najłatwiejszych mgławic planetarnych.
 
Przy 50-80× wygląda jak mała tarczka; przy 100-150× staje się wyraźnym pierścieniem.
 
Filtr OIII może zwiększyć kontrast, ale M57 jest jasna i bardzo dobrze widoczna również bez filtra.

Albireo - piękna para barwna

β Cygni to jedna z najbardziej znanych gwiazd podwójnych.
 
Mały teleskop przy 40-80× rozdziela ją na kontrastową parę o złocistej i niebieskawej barwie.
 
To znakomity cel także pod miejskim niebem.

Droga Mleczna w Łabędziu

W drugiej części czerwca warto przeglądać lornetką cały obszar:
 
Deneb → Sadr → Albireo.
 
Nawet bez szukania konkretnych katalogowych obiektów pole jest pełne gromad, ciemnych pasm pyłowych i bogatych pól gwiazd.

NGC 7000 - Ameryka Północna

Ogromna mgławica emisyjna w pobliżu Deneba.
 
Najlepsze narzędzie nie jest dużym teleskopem, lecz:
 
• ciemne niebo,
• szerokie pole,
• filtr UHC lub OIII.
 
W lornetce z filtrami lub małym refraktorze 3-5° pola jej kształt jest znacznie łatwiejszy do rozpoznania niż w dużym powiększeniu.

June Bootids - rój nieprzewidywalny

Pod koniec czerwca aktywny bywa rój czerwcowych Bootydów.
 
Zwykle jest słaby, ale jego aktywność jest zmienna i historycznie zdarzały się niespodziewane wzrosty.
 
Nie jest to rój, dla którego planujemy cały wyjazd, ale warto o nim pamiętać podczas nocnych obserwacji.

Lipiec - otwiera się Strzelec

To miesiąc, w którym najbogatszy rejon Drogi Mlecznej jest dostępny nisko nad południowym horyzontem.
 
W Polsce kluczowe są:
 
• otwarty południowy horyzont,
• bardzo dobra przejrzystość,
• brak łuny miasta na południu.

M8 - Mgławica Laguna

Jeden z najłatwiejszych letnich obiektów mgławicowych.
 
Lornetka pokazuje jasną mgiełkę i związane z nią gwiazdy.
 
Teleskop 100-200 mm z UHC/OIII pokazuje wyraźną strukturę, ciemne pasma i dużą rozciągłość obiektu.

M8 Laguna. Archiwalne zdjęcie z katalogu Messiera.

M20 - Trójlistna Koniczyna

Leży bardzo blisko M8.
 
W wizualu jest trudniejsza. Część emisyjna dobrze reaguje na filtr UHC, natomiast niebieska mgławica refleksyjna wymaga ciemnego nieba i nie korzysta w ten sam sposób z filtra wąskopasmowego.

M17 - Omega / Łabędź

Jedna z najbardziej efektownych mgławic letniego nieba.
 
W 100-150 mm już bez filtra widać charakterystyczny jasny kształt. UHC lub OIII pokazuje znacznie większą otoczkę i strukturę.

M16 - Orzeł

W małym teleskopie najłatwiej zobaczyć gromadę gwiazd.
 
Mgławica wymaga ciemnego nieba, a filtr UHC/OIII pomaga zwiększyć jej kontrast.
 
Nie oczekujemy wizualnego obrazu "Filarów Stworzenia" znanego z fotografii Hubble'a.

M22

Ogromna, jasna gromada kulista w Strzelcu.
 
W Polsce jest nisko, ale przy dobrym południowym horyzoncie w 150-250 mm potrafi być jednym z najbardziej imponujących obiektów lata.

M11 - Gromada Dzika Kaczka

W Tarczy. Niezwykle bogata, zwarta gromada otwarta.
 
W lornetce jest mglistą plamką; teleskop 100-150 mm rozbija ją na dziesiątki gwiazd.

M27 - Hantle

Duża mgławica planetarna w Lisku.
 
Jest jaśniejsza powierzchniowo i większa od M57.
 
W lornetce 10×50 pod ciemnym niebem można ją już wykryć. Teleskop 100 mm pokazuje charakterystyczny kształt hantli.
 
OIII bardzo skutecznie zwiększa kontrast.

Veil - Pętla Łabędzia

Pozostałość po supernowej obejmująca ogromny obszar nieba.
 
Najbardziej znane części:
 
• NGC 6960 - przy gwieździe 52 Cygni,
• NGC 6992/6995 - wschodni łuk.
 
To jeden z obiektów, przy których filtr OIII daje spektakularną różnicę.

Southern Delta Aquariids - koniec lipca

Maksimum przypada zwykle około 30-31 lipca.
 
Radiant leży nisko na południu, dlatego z Polski realna aktywność jest mniejsza niż w rejonach bardziej południowych.
 
Teoretyczny ZHR sięga około 25.

Alfa Kaprikornidy - wolne, jasne meteory

Rój jest słaby - typowo kilka meteorów na godzinę - ale znany jest z jasnych bolidów.
 
Aktywność trwa od lipca do połowy sierpnia, z maksimum w okolicy końca lipca.

Perseidy zaczynają się już w lipcu

Pierwsze Perseidy można obserwować w drugiej połowie lipca. Aktywność stopniowo rośnie aż do sierpniowego maksimum.

Sierpień - najlepsze połączenie ciemności, Drogi Mlecznej i meteorów

W sierpniu wraca pełna noc astronomiczna, a letnie gwiazdozbiory są nadal bardzo wysoko.
 
To dla wielu obserwatorów najlepszy miesiąc roku.

Perseidy - około 12-13 sierpnia

Najpopularniejszy rój meteorów północnego lata.
 
Typowy ZHR w dobrych latach wynosi około 100, ale obserwator nigdy nie widzi dokładnie wartości ZHR, ponieważ zakłada ona idealne warunki i radiant w zenicie.
 
Najlepsza pora:
 
• po północy,
• szczególnie przed świtem, gdy radiant w Perseuszu jest wysoko.

Jak obserwować Perseidy?

• bez teleskopu i lornetki,
• z szerokim widokiem na niebo,
• najlepiej 30-60° od radiantu, a nie dokładnie w radiant,
• po minimum 20 minutach adaptacji wzroku,
• z dala od lamp.
 
Warunki Księżyca trzeba sprawdzać osobno dla każdego roku.

M31 - Galaktyka Andromedy wraca na wieczorne niebo

W drugiej połowie sierpnia M31 jest już bardzo dobrze ustawiona późnym wieczorem i po północy.
 
Najlepiej prezentuje się w lornetce i małym teleskopie przy bardzo szerokim polu.

Podwójna Gromada h i χ Persei

NGC 869 i NGC 884 w Perseuszu stają się coraz wyżej widoczne w drugiej połowie nocy.
 
To jeden z najpiękniejszych obiektów:
 
• lornetkowych,
• małych refraktorów,
• teleskopów 100-200 mm z szerokim okularem.

M52 i NGC 7789

W Kasjopei można zacząć jesienne polowanie na gromady otwarte.
 
M52 jest stosunkowo zwarta, NGC 7789 - bardzo bogata i piękna w teleskopie 150-250 mm.

Filtry letnie - kiedy UHC, kiedy OIII?

UHC - bardzo dobry uniwersalny filtr do M8, M17, M16 i wielu innych mgławic emisyjnych.
 
OIII - szczególnie skuteczny przy Veilu, M27 oraz wielu mgławicach planetarnych.
 
Warto mieć oba, ponieważ nie są zamienne dla każdego obiektu.
 
Zobacz: obiekty mgławicowe.

Jaki sprzęt latem?

Plan obserwacyjny - czerwiec

Początkujący: M13 → M92 → Albireo → M57.
Średniozaawansowany: M5 → M27 → NGC 7000 z filtrem.
Zaawansowany: słabsze gromady kuliste Wężownika i przegląd pól Łabędzia.

Plan obserwacyjny - lipiec

Początkujący: M8 → M17 → M11 → M27.
Średniozaawansowany: M20 → M16 → M22 → Veil.
Zaawansowany: słabe mgławice i ciemne obłoki Strzelca oraz rozbudowane fragmenty Pętli Łabędzia.

Plan obserwacyjny - sierpień

Początkujący: Perseidy → Droga Mleczna → M31 → Podwójna Gromada.
Średniozaawansowany: Veil → NGC 7000 → M27 → M52.
Zaawansowany: NGC 7789, słabsze mgławice Łabędzia, pozostałości po supernowych i ciemne mgławice.

Najważniejsza strategia lata

Latem warto mieć dwa różne tryby obserwacji:
 
1. szerokie pole - gołe oko, lornetka, mały refraktor do Drogi Mlecznej i dużych mgławic,
2. teleskop - do gromad kulistych, mgławic planetarnych i szczegółów obiektów emisyjnych.
 
Nie każdy wielki obiekt wymaga wielkiego teleskopu. NGC 7000 albo cały kompleks Drogi Mlecznej może wyglądać lepiej w 8×42 niż przy 200×.

Opisy i zdjęcia obiektów Messiera: Katalog Messiera. Mapki do odnajdywania: jak znaleźć mgławice. Cele poza katalogiem: Nie tylko Messier - 50 obiektów. Gwiazdozbiory i wzory: lista gwiazdozbiorów, asteryzmy.

Pozostałe sezony

Galaktyki i gromady wiosny: Niebo wiosną.
Po lecie: Niebo jesienią.
Zimowe klasyki: Niebo zimą.