Wiosenne niebo - sezon galaktyk

Wiosna jest dla obserwatora głębokiego nieba porą szczególną. Zimą patrzymy przez bogate w gwiazdy rejony Drogi Mlecznej, latem zanurzamy się w jej jasnych obłokach i mgławicach, natomiast wiosną kierujemy wzrok daleko poza płaszczyznę naszej Galaktyki.
 
To właśnie wtedy wysoko na niebie znajdują się:
 
• Lew,
• Panna,
• Warkocz Bereniki,
• Wielka Niedźwiedzica,
• Psy Gończe.
 
W tych rejonach leżą dziesiątki jasnych galaktyk dostępnych dla amatorskiego teleskopu.

M44 M81 M51 M13

Zdjęcia z katalogu Messiera. W okularze obiekty są zwykle szare i mniej szczegółowe niż na fotografii.

Co rozumiemy przez "wiosnę"?

W tym przewodniku:
 
• marzec - przejście od zimowego nieba do sezonu galaktyk,
• kwiecień - maksimum klasycznego "galaxy season",
• maj - późna wiosna, gdy galaktyki nadal dominują wieczorem, a po północy zaczynają wschodzić letnie gromady i mgławice.

Jak długa jest noc?

Poniższe wartości są orientacyjne dla środkowej Polski, około 52°N. Na północy kraju jasne noce zaczynają się wcześniej, na południu nieco później.
 
Przez "ciemność astronomiczną" rozumiemy okres, gdy Słońce znajduje się niżej niż 18° pod horyzontem.

Najlepsze godziny

Orientacyjnie:
 
• marzec - od około 20:00 do późnej nocy,
• kwiecień - od około 21:30-22:00 do 3:00-4:00,
• maj - dla najsłabszych galaktyk najlepiej wykorzystać okolice lokalnej północy, gdy niebo jest najciemniejsze.
 
Dokładne godziny zmieniają się z datą, szerokością geograficzną i czasem letnim.

Wiosną liczy się przejrzystość bardziej niż seeing

Galaktyki są obiektami o małej jasności powierzchniowej. Do ich obserwacji najważniejsze są:
 
• ciemne niebo,
• dobra przejrzystość atmosfery,
• brak mgły i wysokiej wilgotności,
• adaptacja wzroku do ciemności.
 
Idealny seeing jest mniej ważny niż przy planetach lub gwiazdach podwójnych.
 
Zobacz: adaptacja wzroku do ciemności.

Marzec - ostatnie obiekty zimy i początek sezonu galaktyk

Na początku marca w pierwszej części nocy nadal bardzo dobrze widoczne są:
 
• M42 - Wielka Mgławica w Orionie,
• M45 - Plejady,
• Hiady,
• M35 w Bliźniętach,
• M36, M37 i M38 w Woźnicy.
 
Z każdą kolejną nocą obiekty zimowe przesuwają się jednak coraz niżej na zachód.

M44 - Żłóbek / Praesepe

Jednym z najlepszych marcowych obiektów lornetkowych jest M44 w Raku.
 
To duża gromada otwarta, którą pod dobrym niebem można dostrzec nawet bez przyrządów optycznych jako mglistą plamkę.
 
Najlepszy sprzęt:
 
• lornetka 7×35, 8×42, 10×50,
• teleskop z bardzo małym powiększeniem i szerokim polem.

M67 - stara gromada otwarta

Również w Raku leży M67. Jest znacznie bardziej zwarta i słabsza niż M44.
 
W lornetce wygląda jak niewielka mgiełka. Teleskop 100-150 mm zaczyna rozdzielać ją na liczne gwiazdy.

Tryplet Lwa - M65, M66 i NGC 3628

Jeden z najbardziej klasycznych wiosennych celów.
 
M65 i M66 są stosunkowo łatwe pod ciemnym niebem. NGC 3628 ma mniejszą jasność powierzchniową i wymaga lepszej przejrzystości.
 
Sprzęt:
 
• 80-100 mm - wykrycie M65/M66,
• 130-150 mm - bardzo przyjemna obserwacja całej grupy,
• 200-250 mm - struktura jąder, wydłużenie i ciemny pas NGC 3628 zaczynają być znacznie bardziej oczywiste.

Grupa M95, M96 i M105

Druga znana grupa galaktyk w Lwie.
 
Najłatwiejsza jest M96, lecz pod ciemnym niebem w większym teleskopie w jednym rejonie można przechodzić pomiędzy kilkoma galaktykami bez długiego przestawiania instrumentu.

M81 i M82 - obowiązkowa para

W Wielkiej Niedźwiedzicy znajduje się jedna z najlepszych par galaktyk dla początkującego obserwatora.
 
M81 jest dużą galaktyką spiralną widzianą pod kątem, a M82 - wąską, silnie zaburzoną galaktyką typu starburst.
 
Obie mieszczą się w szerokim polu małego teleskopu.
 
Są widoczne nawet w lornetce 10×50 pod bardzo dobrym niebem, a w teleskopie 100-150 mm stają się wyraźnymi obiektami.

M81 i M82. Archiwalne zdjęcia z katalogu Messiera - kliknij, aby powiększyć.

Kwiecień - centrum sezonu galaktyk

W kwietniu Lew, Panna, Warkocz Bereniki, Psy Gończe i Wielka Niedźwiedzica są znakomicie ustawione w pierwszej połowie nocy.
 
To najlepszy miesiąc dla obserwatora, który chce nauczyć się wyszukiwania galaktyk.

Gromada galaktyk w Pannie

Rejon pomiędzy Panną i Warkoczem Bereniki zawiera niezwykłe zagęszczenie galaktyk.
 
Najbardziej znane obiekty Messiera:
 
• M84,
• M86,
• M87,
• M49,
• M58,
• M59,
• M60.
 
W teleskopie 150-200 mm pod ciemnym niebem można w jednym wieczorze zobaczyć kilkanaście galaktyk.

Łańcuch Markariana

To efektowny ciąg galaktyk w rejonie M84 i M86.
 
W szerokim polu 150-250 mm kilka galaktyk można zobaczyć jednocześnie. Jest to jeden z najlepszych przykładów, że galaktyki nie muszą być obserwowane pojedynczo - można "wędrować" po całej ich grupie.

M87

Olbrzymia galaktyka eliptyczna w centrum gromady w Pannie.
 
W wizualu wygląda przede wszystkim jak jasne, gładkie pojaśnienie z wyraźnym centrum. Nie oczekujemy fotograficznego dżetu - to zupełnie inna skala trudności.

M51 - Galaktyka Wir

Jedna z najbardziej efektownych galaktyk północnego nieba.
 
W małym teleskopie widzimy dwa pojaśnienia: M51 i jej towarzyszkę NGC 5195.
 
W 200-300 mm pod ciemnym niebem, przy dobrym doświadczeniu obserwatora, zaczyna być widoczny charakter spiralnej struktury.

M51. Archiwalne zdjęcie z katalogu Messiera - spiralna struktura na fotografii jest dużo wyraźniejsza niż w okularze.

M101 - Wiatraczek

Ma dużą całkowitą jasność, ale jest ogromna i ma małą jasność powierzchniową.
 
To dobry przykład obiektu, którego pod miejskim niebem można nie zobaczyć nawet w dużym teleskopie, a na ciemnej wsi staje się dostępny w znacznie mniejszej aperturze.

M64 - Czarne Oko

Galaktyka w Warkoczu Bereniki. W 150-200 mm wygląda jak wyraźne owalne pojaśnienie.
 
Przy dobrej przejrzystości i większej aperturze można próbować zobaczyć charakterystyczny ciemny pas pyłowy przy jądrze.

Melotte 111 - Gromada Warkocza Bereniki

Ogromna, luźna gromada widoczna gołym okiem jako zbiór gwiazd.
 
Najlepiej wygląda w:
 
• lornetce 7×35,
• 8×42,
• 10×50.
 
Duży teleskop ma zbyt małe pole, aby pokazać jej charakter.

M3 - wielka gromada kulista

W Psach Gończych leży jedna z najjaśniejszych gromad kulistych północnej części nieba.
 
Jest widoczna w lornetce jako niewielka mgiełka. W 150-200 mm jej zewnętrzne partie zaczynają rozpadać się na pojedyncze gwiazdy.

Lirydy - około 22 kwietnia

Lirydy są jednym z najstarszych znanych rojów meteorów.
 
Typowe maksimum przypada około 22-23 kwietnia. Teoretyczny ZHR wynosi zwykle około 15-20.
 
Najlepiej obserwować:
 
• po północy,
• szczególnie w drugiej części nocy, gdy radiant w Lutni jest wysoko.
 
Do meteorów nie używamy teleskopu. Potrzebujemy jak najszerszego widoku nieba.

Maj - krótkie noce, wielkie gromady i galaktyki

Maj jest miesiącem przejściowym.
 
W pierwszej połowie nocy nadal bardzo dobrze ustawione są M51, M101, M81/M82 i galaktyki Panny. Później coraz wyżej wznoszą się Herkules, Wężownik i Lutnia.

M13 - Wielka Gromada w Herkulesie

Jeden z najlepszych obiektów całego północnego nieba.
 
• lornetka - mała okrągła mgiełka,
• 80-100 mm - jasne centrum i ziarnistość,
• 150-200 mm - pierwsze wyraźne rozdzielenie gwiazd,
• 250 mm i więcej - setki punktów i bardzo bogata struktura.

M92

Często pomijana przez sąsiedztwo M13, ale sama jest znakomitą gromadą kulistą.
 
Jest bardziej skondensowana i daje piękny obraz przy średnich oraz dużych powiększeniach.

M5

Gromada kulista w Wężu, jedna z najefektowniejszych wiosenno-letnich gromad.
 
W Polsce nie wznosi się tak wysoko jak M13, ale w teleskopie 150-250 mm jest znakomitym celem.

NGC 4565 - Igła

Wąska galaktyka spiralna widziana niemal dokładnie z boku.
 
Pod ciemnym niebem 150-200 mm pokazuje długie, cienkie wrzeciono. W większym teleskopie można próbować dostrzec pas pyłowy.

M104 - Sombrero

Leży nisko nad południowym horyzontem, dlatego wymaga czystej atmosfery i otwartego widoku na południe.
 
W 150-250 mm jest zwartą, jasną galaktyką o wyraźnie wydłużonym kształcie.

M104 Sombrero. Archiwalna ilustracja NASA.

Eta Akwarydy - około 5-6 maja

To rój związany z kometą Halleya.
 
Na półkuli północnej radiant w Wodniku jest bardzo nisko i wschodzi późno. W Polsce najlepsze jest krótkie okno:
 
tuż przed świtem.
 
Teoretyczna aktywność roju jest wysoka, ale z naszej szerokości geograficznej realna liczba widocznych meteorów jest znacznie niższa niż w tropikach i na półkuli południowej.

Filtry wiosną - kiedy pomagają?

Do galaktyk:
 
nie stosujemy typowego UHC/OIII jako sposobu na poprawę ich widoczności.
 
Galaktyki mają szerokie widmo, więc wąskie filtry wycinają również ich światło.
 
UHC/OIII przydadzą się dopiero przy mgławicach emisyjnych i planetarnych, których sezon zaczyna się rozwijać późną wiosną.
 
Zobacz: filtry astronomiczne i obiekty mgławicowe.

Jaki sprzęt jest najlepszy wiosną?

Plan obserwacyjny - marzec

Początkujący: M44 → M67 → M81/M82 → M65/M66.
Średniozaawansowany: Tryplet Lwa → M95/M96/M105 → M51 → M3.
Zaawansowany: NGC 3628 → M101 → słabsze galaktyki Wielkiej Niedźwiedzicy.

Plan obserwacyjny - kwiecień

Początkujący: M81/M82 → M51 → M3 → Mel 111.
Średniozaawansowany: M64 → M87 → M84/M86 → M53.
Zaawansowany: Łańcuch Markariana → M101 → NGC 4565 → słabsze galaktyki Panny.

Plan obserwacyjny - maj

Początkujący: M13 → M92 → M5 → M51.
Średniozaawansowany: NGC 4565 → M104 → M101 → M64.
Zaawansowany: słabe NGC w Psach Gończych i Warkoczu Bereniki, a pod koniec nocy pierwsze letnie mgławice planetarne.

Maraton Messiera

Okolice równonocy wiosennej są klasycznym terminem Maratonu Messiera, ponieważ w jedną noc można próbować zobaczyć niemal cały katalog Messiera.
 
To przedsięwzięcie wymaga dobrej lokalizacji, otwartego horyzontu i bardzo sprawnej nawigacji.
 
Zobacz: Astronomiczny Maraton Messiera.

Najważniejsza strategia wiosny

Wiosną nie polujemy na największe powiększenie.
 
Dla galaktyk najczęściej najlepiej działają:
 
• średnie powiększenia,
• duża źrenica wyjściowa,
• szerokie pole przy grupach galaktyk,
• bardzo ciemne niebo.
 
Jeśli obiekt znika, zanim zmienisz okular na mocniejszy, najpierw spróbuj:
 
ciemniejszej lokalizacji, lepszej adaptacji i widzenia nie wprost.

Opisy i zdjęcia obiektów Messiera: Katalog Messiera. Mapki do odnajdywania: jak znaleźć mgławice. Cele poza katalogiem: Nie tylko Messier - 50 obiektów. Gwiazdozbiory i wzory: lista gwiazdozbiorów, asteryzmy.

Pozostałe sezony

Po wiośnie nadchodzi sezon Drogi Mlecznej, mgławic i gromad: Niebo latem.
Dalsza część roku: Niebo jesienią oraz Niebo zimą.