Jesienne niebo - od Andromedy do pierwszych obiektów zimy

Jesień jest jednym z najwygodniejszych sezonów obserwacyjnych w Polsce.
 
Noce szybko się wydłużają, astronomiczna ciemność zaczyna się coraz wcześniej, a temperatura - przynajmniej we wrześniu i październiku - nie jest jeszcze tak wymagająca jak zimą.
 
To sezon:
 
• Galaktyki Andromedy i Trójkąta,
• gromad otwartych Kasjopei i Perseusza,
• gromad kulistych Pegaza i Wodnika,
• późnojesiennych Plejad, Byka, Woźnicy i Oriona,
• kilku znanych rojów meteorów.

M31 M33 M15 M45

Zdjęcia z katalogu Messiera. W okularze obiekty są zwykle szare i mniej szczegółowe niż na fotografii.

Jak długa jest noc jesienią?

Orientacyjne wartości dla środkowej Polski, około 52°N:

Orientacyjne godziny

• wrzesień - mniej więcej 21:00-4:30,
• październik - około 19:30-5:00,
• listopad - często już od około 18:00 do wczesnego rana.
 
To wartości praktyczne i przybliżone; dokładna ciemność zależy od daty, szerokości geograficznej i czasu urzędowego.

Jesienny problem: wilgoć i rosa

Wraz ze spadkiem temperatury sprzęt coraz częściej osiąga punkt rosy.
 
Najbardziej narażone są:
 
• płyty korekcyjne SCT/Maksutov,
• obiektywy refraktorów,
• okulary,
• szukacze.
 
Osłona i grzałka potrafią uratować całą sesję.
 
Zobacz: zaparowanie optyki i grzałki.

Wrzesień - lato jeszcze nie odchodzi

We wrześniu w pierwszej części nocy nadal bardzo dobrze widoczne są:
 
• M57,
• M27,
• Veil,
• NGC 7000,
• M11,
• M13.
 
Jednocześnie coraz wyżej wznoszą się Pegaz, Andromeda, Kasjopea i Perseusz.

M31 - Galaktyka Andromedy

Najważniejszy jesienny obiekt lornetkowy.
 
Pod bardzo ciemnym niebem jest widoczna gołym okiem jako wydłużona mgiełka.
 
Lornetka 8×42 lub 10×50 pokazuje jasne jądro i rozległą otoczkę, której prawdziwa długość jest większa niż większości początkujących wydaje się na pierwszy rzut oka.

M31. Archiwalna ilustracja - na zdjęciu widać dużo więcej niż gołym okiem albo w lornetce.

M32 i M110

Dwie galaktyki satelitarne M31.
 
M32 jest mała i skoncentrowana, dlatego łatwiejsza. M110 jest większa, bardziej rozmyta i wymaga ciemniejszego nieba.
 
W teleskopie 100-150 mm cała grupa jest bardzo dobrym ćwiczeniem w rozpoznawaniu różnych jasności powierzchniowych.

M33 - Galaktyka Trójkąta

To klasyczny test jakości nieba.
 
M33 ma dużą jasność całkowitą, ale jest bardzo rozległa i ma małą jasność powierzchniową.
 
Pod ciemnym niebem można ją zobaczyć w lornetce, a wyjątkowo doświadczeni obserwatorzy potrafią dostrzec ją gołym okiem.
 
Pod miejskim niebem potrafi być trudna nawet w dużym teleskopie.

Podwójna Gromada h i χ Persei

NGC 869 i NGC 884 należą do najpiękniejszych obiektów jesiennego nieba.
 
Najlepiej wyglądają:
 
• w lornetce 10×50,
• w refraktorze 70-120 mm,
• w teleskopie 150-200 mm z szerokim okularem.
 
Duże powiększenie nie jest tu celem - chcemy objąć obie gromady w jednym polu.

M52

Zwarta gromada otwarta w Kasjopei.
 
Lornetka pokazuje ją jako niewielką mglistą plamkę, a 100-150 mm zaczyna rozdzielać ją na liczne gwiazdy.

NGC 7789 - "Róża Karoliny"

Bardzo bogata gromada w Kasjopei.
 
W małym teleskopie jest delikatną mgiełką. W 150-250 mm przy średnim powiększeniu rozkwita w niezwykłą masę drobnych, podobnie jasnych gwiazd.

M15 w Pegazie

Jedna z najbardziej skoncentrowanych jasnych gromad kulistych.
 
W lornetce przypomina gwiazdę z lekką mgiełką. W teleskopie 150-250 mm zewnętrzne partie zaczynają rozdzielać się na gwiazdy, podczas gdy centrum pozostaje bardzo jasne i zwarte.

M2 w Wodniku

Duża, jasna gromada kulista położona niżej od M15.
 
Najlepiej obserwować ją przy czystym południowym horyzoncie.

NGC 7331

Jasna galaktyka w Pegazie.
 
W 100-150 mm widoczna jako wydłużona mgiełka; w większym teleskopie pokazuje wyraźnie jaśniejsze centrum i silne wydłużenie.
 
To świetny obiekt na przejście od jasnych galaktyk Messiera do katalogu NGC.

Stephan's Quintet - wyzwanie, nie cel dla początkujących

Niedaleko NGC 7331 znajduje się słynna grupa galaktyk.
 
Fotograficznie jest spektakularna, ale wizualnie bardzo trudna.
 
Do pewnej obserwacji kilku składników potrzeba:
 
• ciemnego nieba,
• dobrej przejrzystości,
• dużej apertury,
• doświadczenia.

Wrześniowe epsilon Perseidy

Słabszy, ale znany rój aktywny we wrześniu, z maksimum około 9-10 dnia miesiąca.
 
Typowy ZHR jest niewielki, około kilku-kilkunastu, lecz rój potrafi dawać jasne meteory.

Październik - Andromeda najwyżej, zimowe niebo wschodzi

W październiku M31 i M33 osiągają świetne położenie wieczorem.
 
Kasjopea i Perseusz są wysoko, a później na wschodzie pojawiają się Byk, Plejady, Woźnica i Orion.

M34

Duża gromada otwarta w Perseuszu.
 
Bardzo dobry cel dla lornetki i małego teleskopu. Jej rozproszone gwiazdy najlepiej wyglądają przy małym powiększeniu.

M76 - Małe Hantle

Mgławica planetarna w Perseuszu.
 
Znacznie trudniejsza niż M27. W 100-150 mm wygląda jak mała wydłużona plamka, a OIII/UHC poprawia kontrast.
 
W 200-250 mm można dostrzec charakterystyczny dwupłatowy kształt.

M74 - galaktyka o małej jasności powierzchniowej

Galaktyka w Rybach, widziana niemal dokładnie od strony bieguna.
 
Mimo numeru Messiera jest trudna. Pod ciemnym niebem 100-150 mm pokaże słabe okrągłe pojaśnienie, ale na zaświetlonym niebie obiekt bardzo łatwo znika.

M77

Galaktyka w Wielorybie. Jest bardziej skoncentrowana niż M74, przez co łatwiejsza do wykrycia w umiarkowanym zaświetleniu.
 
Najlepsza staje się później w nocy.

M45 - Plejady wracają

W drugiej połowie października Plejady są już świetnym wieczornym obiektem.
 
Najlepiej wyglądają:
 
• gołym okiem,
• w lornetce,
• w małym refraktorze z szerokim polem.
 
Duży teleskop przy wysokim powiększeniu traci ich charakter.

Drakonidy - około 8-9 października

Zwykle słaby rój o bardzo wolnych meteorach.
 
Jest jednak słynny z historycznych wybuchów aktywności, dlatego warto go sprawdzać co roku.
 
Radiant w Smoku jest z Polski wysoko i w dużej części nocy dogodnie położony.

Orionidy - około 21-22 października

Rój związany z kometą Halleya.
 
Typowo daje około 10-20 meteorów na godzinę w warunkach zbliżonych do idealnych.
 
Meteory są szybkie, a najlepsza obserwacja przypada po północy i przed świtem, gdy Orion jest wysoko.

Taurydy - długi sezon jasnych bolidów

Południowe i Północne Taurydy są aktywne przez wiele tygodni jesieni.
 
Nie imponują liczbą meteorów, ale są znane z:
 
• wolnego ruchu,
• jasnych bolidów.
 
Warto zwracać na nie uwagę od października przez listopad.

Listopad - pierwszy pełny smak zimowego nieba

W listopadzie wieczorem nadal wysoko są Andromeda i Perseusz, ale po kilku godzinach obserwacji dominację przejmują:
 
• Byk,
• Woźnica,
• Bliźnięta,
• Orion.

Hiady

Ogromna gromada otwarta tworząca charakterystyczną literę V w Byku.
 
Najlepiej oglądać ją gołym okiem albo szeroką lornetką. Aldebaran wygląda jak część gromady, ale w rzeczywistości leży znacznie bliżej i nie jest jej fizycznym członkiem.

M1 - Mgławica Krab

Pozostałość po supernowej w Byku.
 
W 80-100 mm jest słabą, niewielką mgiełką. W 150-250 mm staje się bardziej wyraźna, ale nadal nie przypomina kolorowych fotografii.
 
Filtr UHC lub OIII może subtelnie pomóc, ale M1 nie reaguje tak spektakularnie jak Veil.

M35 w Bliźniętach

Duża gromada otwarta, bardzo dobra dla lornetki i małego teleskopu.
 
W 150-200 mm pod ciemnym niebem można również spróbować odnaleźć leżącą tuż obok znacznie odleglejszą gromadę NGC 2158.

M36, M37, M38 - trzy gromady Woźnicy

To znakomita jesienno-zimowa seria:
 
• M36 - bardziej luźna,
• M37 - bardzo bogata i drobnoziarnista,
• M38 - większa, o charakterystycznym układzie gwiazd.
 
Wszystkie są dostępne w lornetce, ale prawdziwie rozwijają się w teleskopie 100-150 mm.

M42 pojawia się późnym wieczorem

Pod koniec listopada Orion wschodzi wystarczająco wcześnie, aby M42 stała się regularnym celem jeszcze przed północą.
 
Pełnia jej sezonu przypadnie jednak zimą.

Leonidy - około 16-18 listopada

Leonidy są bardzo szybkim rojem związanym z kometą 55P/Tempel-Tuttle.
 
W zwykłym roku ZHR jest rzędu kilkunastu, ale rój zasłynął z historycznych burz meteorowych.
 
Najlepiej obserwować w drugiej części nocy, gdy Lew jest wyżej nad horyzontem.

Jak obserwować meteory jesienią?

Nie używamy teleskopu. Najlepszy zestaw to:
 
• leżak,
• ciepłe ubranie,
• szeroki widok na niebo,
• miejsce z dala od lamp.
 
Nie patrzymy dokładnie w radiant - najdłuższe smugi widzimy zwykle kilkadziesiąt stopni od niego.

Jaki sprzęt jesienią?

Plan obserwacyjny - wrzesień

Początkujący: M31 → Podwójna Gromada → M52 → M15.
Średniozaawansowany: M33 → M2 → NGC 7789 → NGC 7331.
Zaawansowany: Stephan's Quintet → słabsze NGC w Pegazie → ostatnie letnie mgławice z filtrami.

Plan obserwacyjny - październik

Początkujący: M31 → M34 → Plejady → Podwójna Gromada.
Średniozaawansowany: M33 → M76 → M74 → M77.
Zaawansowany: słabe galaktyki Ryb i Wieloryba, NGC 891, trudniejsze mgławice Perseusza.

Plan obserwacyjny - listopad

Początkujący: Plejady → Hiady → M35 → M37.
Średniozaawansowany: M1 → M36/M38 → NGC 2158 → M42 później.
Zaawansowany: słabe mgławice Byka i Oriona, NGC 891, galaktyki jesieni schodzące na zachód.

Najważniejsza strategia jesieni

Wrzesień to jeszcze połączenie lata i jesieni. Październik należy do Andromedy, Kasjopei i Perseusza. Listopad otwiera sezon zimowy.
 
To idealny czas, aby podczas jednej nocy przejść przez trzy typy obiektów:
 
galaktyka → gromada otwarta → mgławica.

Opisy i zdjęcia obiektów Messiera: Katalog Messiera. Mapki do odnajdywania: jak znaleźć mgławice. Cele poza katalogiem: Nie tylko Messier - 50 obiektów. Gwiazdozbiory i wzory: lista gwiazdozbiorów, asteryzmy.

Pozostałe sezony

Niebo wiosną - sezon galaktyk.
Niebo latem - Droga Mleczna i mgławice.
Niebo zimą - Orion, Byk, Woźnica i najdłuższe noce.